Kamoliddin Behzod

Tavallud topgan sana: 1455 yil

Vafot etgan sana: 1536 yil

Tug'ilgan joy:Hirot

Yo'nalishlar: Rassomlar

3241

Tarjimai hol

Kamoliddin Behzod (1455 -1535) - 1468 yildan 1506 yilgacha Hirotda ishlagan va Hirotning yirik rassomchilik maktabi ustalaridan biri bo‘lgan fors rassom-miniatyurachisi. G‘arbda “Sharq Rafaeli” deb tan olingan.

Kamoliddin Behzodning hayoti haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. Kelib chiqish aslzodalarga tegishli ekanligi haqidagi manbalarga ko‘ra, Behzod hunarmandlar oilasida tug‘ilgan, deb hisoblanadi.

Tarixshunoslarning fikriga ko‘ra, Behzod erta yetim qoladi. Uni Sulton Husayn Boyqaro saroyida kitobdor kabi yuqori lavozimni egallagan taniqli xattot va rassom Mirek Naqqosh Xurosoniy tarbiyalaydi. Ba’zi manbalar Pir Said Ahmad Tabriziy ismli yana bir rassom ham bo‘lganligini ko‘rsatib, Behzod o‘z san’ati uchun uning oldida qarzdordir.

Bundan tashqari. Behzodning shaxs sifatida va dunyoqarashi shakllanishida Alisher Navoiyning o‘rni katta bo‘lgan. Alisher Navoiy vazir, shoir va insonparvar, Sulton Husayn Boyqaro hukmronligi davrida Hirot saroyida o’ziga xos ijodiy muhit yaratilishiga ta’sir ko‘rsatgan.

1480-yillar Sulton Husayn Boyqaro kutubxonasidan bir nechta qo‘l yozma topilgan bo‘lib, tadqiqotchilarning fikricha, ular Kamoliddin Behzodga tegishlidir. Ushbu qo‘l yozma miniatyuraslarda Behzod o‘zining ham tabiat, ham urush manzaralarini, ham inson shakli va alohida xususiyatlarini tasvirlovchi usta sifatida namoyon qiladi. U ko‘plab badiiy yangiliklar kiritgan.

1490 yillar Sulton Husayn Boyqaro farmoni bilan sultonning bosh kitobxoni etib tayinlanadi. Endi Behzod miniatyura va suratlar yaratish bilan birga, loyihalarni va rassomlar faoliyatini boshqaradi.

1506 yil Sulton Husayn Boyqaro vafot etadi, o‘limidan bir yildan so‘ng Hirotni Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbeklar bosib oladi. Behzod avvalgiday kitobxon lavozimida qoladi, Shayboniyxon esa o‘z suratlarini unga chizdirgan. Rassom chizgan Shayboniyxonning ajoyib portreti o‘sha davrlardan saqlanib qolgan.

1507-1510 yillarni Behzod boshqa hirotlik rassomlar ketidan borib, Buxoroda o‘tkazadi.

Biroq, 1510 yil safoviylar sulolasining asoschisi Ismoil I (1501-1524 yillar hukmronlik qilgan) Shayboniyxonni o‘ldiradi, shundan so‘ng Behzod fors saltanati tomonidan yaratilgan yangi poytaxt bo‘lmish Tabrizga ko‘chib o‘tadi. Behzodning sharafi bu davrda o‘z cho‘qqisiga yetadi.

Ismoil shoh saroyiga rassom 1520 va 1522 yillar oralig‘ida kelgan. Behzod qo‘l yozmalarni yozish yo‘lga qo‘yilgan, tayyor ustaxonaga keladi. 1522 yil Ismoilning farmoniga ko‘ra Behzod shohning bosh kitobxoni etib tayinlanadi. Ammo, oradan ikki yil o‘tgach, 1524 yil shoh Ismoiy 37 yoshida kutilmaganda vafot etadi va Behzodning kechroq ijodini safaviy hukmdori Shoh Taxmas I (1525-1576 yillar hukmronlik qilgan) ismi bilan bog‘lashadi. Uning qo‘l ostida Behzod to o‘limiga qadar xizmat qiladi.

Kamoliddin Behzod 1535 yoki 1536 yil vafot etgan.

Behzod ijodi tirik shaxsga murojaat, tabiatni anglash va inson hamda hayvon tanasining tirik harakatini yetkazib berish bilan ifodalanadi.

Kompozitsiyalarni tuzishda u o‘tmishdoshlari tomonidan tuzilgan an’anaviy chizmalardan foydalangan va ushbu kompozitsiya tizimining qonunlashtirilgan chizmalari asosida “tugallanganligi, kompozitsiyalarining mukammalligi, qahramonlarning tirik surati, g‘oyaviy fikrining kengligi bilan hayratga soluvchi” betakror asarlar yaratgan.

Kompozitsiyalar yechimidagi Behzodning farqli jihati shundaki, u aylana va oval bo‘ylab shakllar tizib, xayoliy chuqurlik yaratgan, imo-ishoralarni kuchaytiruvchi tasvirlari kompozitsiyaning ichki harakatini yetkazib bergan, o‘zining miniatyuralarida ko‘plab yangi ishtirokchi shaxslar, me’moriy bo‘laklarni ifodalab, tasviriy olam doiralarini ilgari surgan. Behzod, shuningdek, kompozitsiya bo‘laklariga qahramonlarni o‘rinli joylash orqali xayolik kenglikni yarata olgan. Chuqurlikni yaratishda muomaladagi qahramonlarning imo-ishoralari ham kichik o‘rin egallamagan. Behzod ijodida chuqurlik va makon yaratilishida boshqa bo‘laklar ham muhim ahamiyatga ega — me’moriy binolar, peshtoqlar, minbarlar, yon devorlar, ko‘priklar, ayvonlar va boshqalar.

Behzod miniatyurasining yakunlanganligi va mukammalligi ranglar yechimida ham ifodalanadi. Avvalam bor, me’moriy bezakning ranglar boyligini ta’kidlash joiz.

Behzod qiziqarli ijodiy hayot kechirdi. U ko‘plab yozuvchi va shoirlarning kitobiga bezak solgan. Uning miniatyuralari Chester Beytining Londondagi kutubxonasida saqlanadi, Amir Temurning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan Ali Yazdining “Zafarnoma” asariga chizilgan 8 ta miniatyurasi milliy kutubxonala saqlanadi.

Behzodning badiiy miniatyurasidagi nozik ta’sirchanlik, qizg‘in ranglar, silliq chiziqlarda tasvirlangan, bo‘yoqlarning bir tekisda joylashuvi unga musiqaviy, romantik kayfiyat bag‘ishlaydi. Uning miniatyuralarida dunyo tinchlik, uyg‘unlik va sokinlikka to‘yingan. Undagi barchasi shodlikni aks etadi.

Behzodning ko‘plab illyustratsiyalari Navoiy, Nizomiy asarlariga yaratilgan. U, shuningdek, Husayn Boyqaro, Shayboniyxon, shoirlardan Xotiriy, Jomiylarning portretlarini chizgan. Uning sahnaviy janrdagi suratlarida Navoiy va Bobur kabi shoirlarning tasvirini uchratish mumkin.

Kamoliddin Behzodning tasviriy san’at dunyosining rivojlanishiga hissa qo‘shgan betakror bo‘yoqli asarlari hanuz dunyoni hayratga soladi. Buyuk rassom tomonidan yaratilgan asarlar  ko‘plab san’at namoyondalari uchun har doim ilhom manbai va o‘rnak bo‘lib xizmat qilgan. Sulton Muhammad, Qosim Ali, Mavlono Darvesh Muhammad kabi rassom-olimlar Sharq miniatyura maktabi rivojiga munosib hissa qo‘shishgan. Kamoliddin Behzod ijodi nafaqat milliy san’atimiz rivoji, balki xalqimizning keyingi ma’naviy taraqqiyotida ham muhim o‘ringa ega bo‘ladi.

Video galereya

Rasmlar galereyasi